Göktürk Alfabesi: Harfleri, Tarihi ve Göktürkçe Yazılı Takılar

Göktürk alfabesi, Türklerin kullandığı bilinen ilk alfabedir. Kök Türk ya da Orhun alfabesi olarak da anılır. Genel kabule göre 38 harften oluşur, sağdan sola yazılır ve en önemli örnekleri 8. yüzyılda dikilen Orhun Yazıtları‘dır. Bugün “Türk” kelimesinin Göktürk harfleriyle yazıldığı yüzük ve bileklikler, köklere bağlılığın sembolü olarak sevilir.

Göktürk Alfabesi Nedir?

Göktürk alfabesi, 6. ve 8. yüzyıllarda Orta Asya’da hüküm süren Göktürk Kağanlığı döneminde kullanılan yazı sistemidir. Taşa ve ahşaba kazımaya uygun, köşeli ve keskin çizgili harflerden oluşur. Bu yüzden harfleri runik yazılara benzetilir ve bazı kaynaklarda “Türk runik yazısı” olarak da geçer.

Alfabe yalnızca Göktürklerle sınırlı kalmamış; Uygurlar ve Yenisey bölgesindeki Türk toplulukları tarafından da kullanılmıştır. Moğolistan’dan Sibirya’ya, Doğu Türkistan’dan Orta Asya’nın farklı bölgelerine kadar geniş bir alanda bu yazıyla yazılmış metinler bulunmuştur.

Göktürk Alfabesinin Özellikleri

• Harf sayısı: Genel kabule göre 38 harf vardır. Kaynaklara göre bu sayı küçük farklılıklar gösterebilir.
• Yazım yönü: Sağdan sola doğru yazılır.
• Kelime ayracı: Kelimeler birbirinden genellikle iki nokta (:) işaretiyle ayrılır.
• Ünlüler: 4 ünlü işaretiyle Türkçedeki 8 ünlü ses karşılanır. Bazı ünlüler yazıda gösterilmez, okuyan kişi bağlamdan anlar.
• Kalın ve ince ünsüzler: Pek çok ünsüzün, kalın ve ince ünlülerle kullanılan iki ayrı işareti vardır. Bu özellik, Türkçenin ses uyumuna çok uygun bir yapı sağlar.

Bu son özellik alfabenin en dikkat çekici yanıdır. Göktürk harfleri, Türkçenin doğal ses yapısına göre şekillenmiştir. Bu yüzden dilciler, alfabenin Türkçeyi yazmak için oldukça uygun olduğunu vurgular.

Orhun Yazıtları ve Göktürk Alfabesi

Göktürk alfabesinin en bilinen örnekleri, Moğolistan’daki Orhun Vadisi’nde bulunan anıt taşlardır. Bunlar Türk dilinin bilinen en eski uzun metinleri arasında yer alır:

• Tonyukuk Yazıtı: Bilge Tonyukuk adına dikilmiştir. 720’li yıllara tarihlenir.
• Kül Tigin Yazıtı: 732 yılında Kül Tigin adına dikilmiştir.
• Bilge Kağan Yazıtı: 735 yılında Bilge Kağan adına dikilmiştir.

Yazıtlarda devletin kuruluşu, yaşanan zaferler ve yenilgiler, halkına seslenen bir kağanın öğütleri anlatılır. Bu metinler hem tarih hem de edebiyat açısından çok değerlidir.

Göktürk Alfabesini Kim Çözdü?

Yazıtlar uzun süre okunamadı. Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen, 1893 yılında alfabeyi çözdüğünü duyurdu. Kısa süre sonra Rus Türkolog Wilhelm Radloff da yazıtların okunması ve yayımlanması üzerine önemli çalışmalar yaptı. Bu sayede Orhun Yazıtları, bugün Türkçenin en eski yazılı belgeleri arasında okunabilen metinler hâline geldi.

Göktürkçe “Türk” Yazısı

Göktürk alfabesiyle yazılan en sevilen kelime, hiç şüphesiz “Türk” kelimesidir. Yazıtlarda millet adı olarak defalarca geçer. Bu kelime Göktürk harfleriyle yazıldığında sağdan sola okunur ve harflerin köşeli formu takı yüzeyinde güçlü bir görünüm oluşturur.

Takılarda Göktürkçe yazı, çoğu zaman kurt, ay yıldız ya da Türk devletlerinin sembolleriyle birlikte kullanılır. Bu motiflerin anlamı için ay yıldız ve bozkurt motifi ile Selçuklu çift başlı kartal yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Göktürk Alfabesiyle İsim Yazmak

Kendi adını Göktürk harfleriyle yazdırmak isteyenlerin sayısı her geçen gün artıyor. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, alfabenin harf harf değil ses uyumuna göre çalışmasıdır. Aynı harf, kelimedeki ünlülerin kalın ya da ince oluşuna göre farklı işaretle yazılabilir. Bu yüzden isim yazdırırken çevrimiçi “çeviri” araçlarına körü körüne güvenmek yerine yazımı bir uzmanla kontrol etmek daha doğru olur.

Göktürkçe Yazılı Gümüş Takılar

Konya atölyemizde Göktürk yazısını ve motiflerini 925 ayar gümüşe döküm ve el işçiliğiyle işliyoruz. En sevilen modellerimiz:

• Göktürkçe Türk Yazılı Gümüş Bileklik: Göktürk harfleriyle “Türk” yazılı, sade ve şık bir bileklik.
• Taş İşlemeli Göktürk Kelepçe Bileklik: Göktürk motiflerini taş işlemeyle birleştiren kelepçe form.
• Göktürkçe Türk Gümüş Erkek Yüzük Modeli: Yan dikdörtgen formda Göktürkçe “Türk” yazılı yüzük.
• Çift Taraflı Göktürk Gümüş Madalyon: Ortası 360 derece dönebilen çift taraflı madalyon.

Diğer modeller için gümüş bileklik ve gümüş yüzük kategorilerimize bakabilirsiniz.

Göktürk Alfabesinin Kökeni

Göktürk alfabesinin nasıl ortaya çıktığı konusunda bilim insanları arasında farklı görüşler vardır. Bir görüşe göre harflerin bir kısmı, Türk boylarının hayvanlarını ve eşyalarını işaretlemek için kullandığı tamga (damga) işaretlerinden gelişmiştir. Başka görüşler ise alfabenin bazı harflerinin Orta Asya’da kullanılan başka yazı sistemlerinden etkilendiğini öne sürer. Kesin olan şey, alfabenin Türkçenin ses yapısına göre şekillendiği ve Türkler tarafından uzun süre kullanıldığıdır.

Yenisey ve Diğer Yazıtlar

Orhun Yazıtları dışında, Sibirya’daki Yenisey Irmağı çevresinde de Göktürk harfleriyle yazılmış çok sayıda mezar taşı ve kitabe bulunmuştur. Bu yazıtlar genellikle daha kısa metinlerdir ve ölen kişinin adını, ailesini ve hayatına dair kısa bilgileri anlatır. Uygurlar döneminde de bu yazıyla yazılmış metinler bulunması, alfabenin geniş bir coğrafyada ve uzun bir zaman diliminde kullanıldığını gösterir.

Göktürk Alfabesi Bugün

Göktürk alfabesi bugün günlük yazı dili olarak kullanılmıyor; ancak Türk kimliğinin ve tarih bilincinin güçlü bir sembolü olarak yaşamaya devam ediyor. Okullarda tanıtılıyor, kitaplarda ve sergilerde yer alıyor, tasarımlarda ve takılarda kullanılıyor. Pek çok kişi kendi adını ya da sevdiklerinin adını bu harflerle yazmayı öğreniyor.

Takılarda Göktürk yazısını tercih edenler için en önemli nokta, yazının doğru okunmasıdır. Harflerin kalın ve ince ünlülere göre değişmesi nedeniyle, özellikle isim yazdırırken yazımın kontrol edilmesi gerekir. Atölyemizde isteğe özel yazı işlenen modellerde yazımı sizinle birlikte kontrol ediyoruz.

Göktürkçe Yazılı Takı Seçerken

Göktürk yazısı köşeli yapısı nedeniyle hem bileklik hem de yüzük yüzeyinde net okunur. Bileklikte yazı daha geniş bir alana yayıldığı için harfler daha belirgin görünür; yüzükte ise başlık kısmına sığacak kısa kelimeler tercih edilir. “Türk” gibi tek kelimelik yazılar her iki takıda da dengeli durur. Kelepçe formundaki bileklikler bileğe göre hafifçe ayarlanabildiği için ölçü sorunu yaşatmaz.

Delice Jewellery – 1984’ten beri Konya atölyemizde 925 ayar gümüş, el işçiliği. Türkiye’ye ücretsiz kargo, kredi kartına 3 taksit. Kişiye özel isim, tarih veya hat işlemesi için WhatsApp’tan (0501 557 02 42) bize yazabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular